World Athletics giữ vững lệnh cấm Nga, Coe thừa nhận cần lối thoát

Trong phòng họp báo ở Budapest, vào ngày cuối cùng của giải Ultimate Championship đầu tiên, Sebastian Coe đứng trước hàng chục micro. Ông không nói về thành tích. Ông không nói về kỷ lục. Ông nói về một quốc gia không có mặt trong căn phòng. Ba mươi năm sau cánh cửa phòng thay đồ, tôi biết mùi chiến thắng và mùi nước mắt không khác nhau, và tôi cũng biết rằng khi một quan chức thể thao chạm đến chữ “liêm chính”, ông ấy đang nói về một thứ lớn hơn đường chạy. Lệnh cấm vận động viên Nga và Belarus của World Athletics có từ năm 2026. Nhưng câu chuyện bắt đầu lâu hơn thế. Liên đoàn điền kinh Nga (RusAF) đã bị đình chỉ từ năm 2026 sau bê bối doping do nhà nước bảo trợ. Đến năm 2026, chiến tranh ở Ukraine chồng thêm một lớp cấm vận thứ hai lên lớp cấm vận thứ nhất. Hai lý do, một lệnh cấm, và một cơ chế vận động viên trung lập mà điền kinh đã từ chối dựng lên từ đầu. Bây giờ, câu chuyện chuyển sang Lausanne. Tòa án Trọng tài Thể thao (CAS) đang xử lý đơn kháng cáo của phía Nga. Hồ sơ được nộp lần đầu vào tháng Bảy. Một kháng cáo mới được đệ trình trong tháng trước. Phiên điều trần được mong đợi “trong vài tháng tới”. Coe từ chối tiết lộ chiến lược pháp lý: “Tôi không nghĩ các luật sư của chúng tôi sẽ đặc biệt cảm kích nếu tôi vạch ra cách tiếp cận của mình.” Đó là câu nói của một người đang chạy đua với thời gian, không phải của một người đã nắm chắc phần thắng. Điều khiến câu chuyện này đáng chú ý không nằm ở bản thân lệnh cấm. Nó nằm ở khoảng cách giữa các liên đoàn. World Athletics chọn con đường cứng rắn nhất trong toàn bộ hệ thống thể thao quốc tế. Liên đoàn trượt băng quốc tế (ISU) thì khác: họ đã mở một con đường trung lập có chọn lọc, cho phép một số vận động viên Nga thi đấu dưới danh nghĩa trung lập. Nhưng con đường đó không phải tấm khiên vĩnh viễn. Kamila Valieva và các đồng đội trượt băng nghệ thuật của cô đã bị thu hồi tư cách trung lập. Đây là chi tiết mà cả hai phe sẽ trích dẫn. Phe giữ lệnh cấm nói rằng trung lập không đảm bảo sạch sẽ. Phe đòi mở cửa nói rằng cơ chế tồn tại, chỉ cần vận hành đúng. Cả hai đều đúng, và đó là lý do câu chuyện này chưa thể khép lại. Tôi đã ngồi ở Busan năm 2026, trong phòng họp báo của giải vô địch điền kinh châu Á, khi một huấn luyện viên cười khẩy trước câu hỏi của tôi về nhịp bước ở 300m cuối: “Phụ nữ các cô chỉ nên viết về cảm xúc, đừng bàn chuyên môn.” Tôi không cãi. Tôi dành sáu tháng phân tích băng hình 800m và 1500m, ghi từng nhịp thở, từng bước chân. Đến giải tiếp theo, tôi đưa số liệu ra trước mặt ông ta, rồi rút lui. Đó là cách tôi đọc câu chuyện Nga hôm nay: không bằng cảm xúc, mà bằng cấu trúc. Và cấu trúc ở đây rõ ràng. Trước mắt chúng ta là một bức tranh hai khối. Khối thứ nhất là World Athletics với lập trường loại trừ toàn diện. Khối thứ hai là các liên đoàn như ISU với con đường trung lập có thể thu hồi. Ở giữa là Liên đoàn điền kinh Nga, bên ngoài là tòa trọng tài. Coe tự định vị mình ở cực cứng rắn nhất: “Chúng tôi có một trong những lập trường cứng rắn nhất trong số các liên đoàn quốc tế.” Câu nói đó vừa là tuyên bố, vừa là lời cảnh báo về sự cô lập ngày càng rõ. Nhưng Coe cũng nói một điều khác, và nó quan trọng hơn: “Mục tiêu tổng thể của chúng tôi là có đầy đủ mọi người… thi đấu.” Đây là thông điệp kép. Một mặt, lập trường sẽ không thay đổi. Mặt khác, cánh cửa để hòa nhập vẫn hé mở về mặt tu từ. Trong ba mươi năm đứng bên lề đường chạy, tôi học được rằng những tuyên bố kiểu này thường không dành cho công chúng, mà dành cho các luật sư đang ngồi ở Lausanne. Vậy điều gì đang thực sự diễn ra? Trong thời đại dữ liệu bùng nổ, tôi vẫn tin vào đôi mắt, đôi tai, và trái tim không biết nói dối. Và đôi tai tôi nghe thấy hai điều trong câu chuyện này. Thứ nhất, World Athletics đang chạy đua với một tiến trình pháp lý mà họ không kiểm soát được. Nếu CAS phán quyết chống lại họ, họ sẽ buộc phải thiết kế một cơ chế trung lập mà họ đã từ chối suốt ba năm. Thứ hai, sự cô lập của họ ngày càng rõ khi các liên đoàn khác dần mở cửa. “Lập trường cứng rắn nhất” nghe có vẻ mạnh mẽ cho đến khi nó trở thành “lập trường đơn độc nhất” trên bàn hội nghị. Có một chi tiết mà tôi để ý và ít người nhắc đến. Phía Nga không chỉ phàn nàn về việc vận động viên không được thi đấu. Họ phàn nàn về việc không được tham gia vào các quy trình ra quyết định của World Athletics. Đây là một tầng sâu hơn của xung đột: không chỉ là quyền thi đấu, mà là quyền đại diện. Trong thế giới điền kinh, một liên đoàn bị loại khỏi bàn ra quyết định còn bị tổn thương sâu hơn một liên đoàn bị loại khỏi đường chạy. Một cái có thể khôi phục trong vài mùa giải. Cái kia có thể mất một thập kỷ, và đôi khi là vĩnh viễn. Bộ trưởng Thể thao Nga, Mikhail Degtyarev, qua hãng tin TASS, cam kết rằng tất cả các vận động viên trượt băng bị ảnh hưởng sẽ kháng cáo lên CAS. Điều đó cho thấy đây không phải chiến dịch đơn lẻ của một liên đoàn điền kinh. Đây là một chiến lược đa môn thể thao do nhà nước điều phối. Khi Nga đánh vào nhiều mặt trận pháp lý cùng lúc, họ không tìm kiếm một phán quyết riêng lẻ. Họ tìm kiếm một tiền lệ dùng được cho tất cả các môn. Quay lại Budapest, ngày cuối cùng của Ultimate Championship. Giải đấu mới này là một sản phẩm thương mại hàng đầu của World Athletics. Và trong khi họ ra mắt nó, họ vẫn duy trì một lệnh loại trừ toàn diện với một quốc gia điền kinh lớn. Đây là căng thẳng mà tôi gọi là “bóng tối của sự mở rộng”: bạn muốn sân khấu toàn cầu rộng hơn, nhưng bạn lại đóng một cánh cửa quan trọng. Về ngắn hạn, lệnh cấm có thể đứng vững. Về dài hạn, sản phẩm toàn cầu cần một sân chơi toàn cầu. Sự không nhất quán đó sẽ lộ ra, chỉ là chưa lộ ra đủ để ai đó phải lên tiếng. Tôi không viết về chính trị. Tôi viết về điền kinh, và điền kinh ở đây là một môn thể thao đang tự định nghĩa lại biên giới của mình. Coe nói: “Tôi muốn đảm bảo rằng người hâm mộ có thể xem những vận động viên giỏi nhất thế giới, từ mọi nơi trên thế giới, cạnh tranh trong một giải đấu toàn cầu thực sự.” Đó là một lý tưởng đẹp. Nhưng để đạt được lý tưởng đó, ai đó sẽ phải dựng lên cơ chế mà điền kinh vẫn chưa dựng: một con đường trung lập cho vận động viên Nga và Belarus, có kiểm tra, có giám sát, có thu hồi. Người ta hỏi phụ nữ hiểu gì về chiến thuật. Tôi trả lời bằng cách đếm nhịp thở của vận động viên từ khán đài, chính xác hơn cả đồng hồ bấm giờ. Và trong trường hợp này, nhịp thở tôi đếm được không phải của một vận động viên, mà của một hệ thống đang bước vào giai đoạn then chốt. Phiên điều trần CAS sẽ quyết định không chỉ vận động viên Nga có được trở lại đường chạy hay không, mà còn quyết định liệu điền kinh có giữ được vị thế “cứng rắn nhất” của mình, hay sẽ phải cúi đầu trước một tiền lệ pháp lý được thiết kế ở nơi khác. Trong phòng thay đồ, tôi học được rằng kỷ lục chỉ là con số, còn lịch sử là những gì họ không nói ra. Ở Budapest, điều họ không nói ra là thời gian. Coe nói phiên tòa đến “trong vài tháng tới”, nhưng lịch sử các vụ kiện tại CAS cho thấy “vài tháng” thường kéo dài thành nhiều năm. Nếu điều đó xảy ra, một vận động viên đang ở đỉnh cao sự nghiệp hôm nay có thể không bao giờ chạm vào một giải vô địch thế giới. Không phải vì cô ấy thua. Mà vì cô ấy bị treo giữa hai dòng thời gian, một dòng của đường chạy và một dòng của tòa án, và không dòng nào chịu chờ dòng kia. Chúng ta cần những người phụ nữ ngồi sai vị trí, đứng sai chỗ, và viết lại chiến thuật bằng giọng của chính mình. Trong câu chuyện này, người phụ nữ đó không phải là người cầm micro. Cô ấy là người ngồi ở hàng ghế cuối, đếm số ngày giữa các lần kháng cáo, và tự hỏi liệu lệnh cấm có tồn tại lâu hơn sự nghiệp của những người mà nó nhắm tới hay không. Điều tôi mong đợi không phải một phán quyết, mà là một cơ chế. Một cơ chế trung lập, có kiểm tra, có thu hồi, có giám sát, sẽ khiến điền kinh trung thực hơn một lệnh cấm tuyệt đối. Lệnh cấm tuyệt đối dễ vận hành, nhưng nó không phân biệt được vận động viên sạch và vận động viên dơ. Một cơ chế trung lập được thiết kế đúng có thể làm điều đó. Vấn đề là World Athletics đã dành nhiều năm để từ chối thừa nhận rằng cơ chế đó tồn tại. Phiên tòa ở Lausanne có thể buộc họ phải thừa nhận. Câu hỏi đặt ra không phải là điền kinh có nên giữ lệnh cấm hay không. Câu hỏi là điền kinh có đủ can đảm để xây dựng một thứ khó hơn, công bằng hơn, và đau đớn hơn lệnh cấm hay không.