Kẻ hưởng lợi lớn nhất trong drama PUBG Việt – Hàn không nằm trên bảng xếp hạng

Khi màn hình chính của kênh phát sóng PUBG Asia Stars vẫn đang chiếu cảnh bản đồ chiến thuật, tôi nhìn thấy một chiếc ghế trống nơi Himass vừa ngồi. Không ai tuyên bố điều gì trên sóng. Không có banner, không có logo cảnh báo. Chỉ có một khoảng trống hình người mà khán giả Việt Nam nhìn thấy rõ hơn bất kỳ pha cướp vòng nào trong trận đấu hôm đó. Tôi đã xem lại băng quay ba lần, giống như tôi vẫn làm sau mỗi sự kiện thể thao lớn – và cả ba lần, tôi đều không tìm thấy thời điểm chính xác mà cậu tuyển thủ ấy biến mất. Đó là kiểu biến mất không thuộc về một pha xử lý sai, không thuộc về một quyết định chiến thuật nào: nó thuộc về một quyết định hành chính, được đưa ra từ một chiếc bàn không ai nhìn thấy trên sóng truyền hình. Drama bắt đầu như một câu chuyện thể thao bình thường – một tuyển thủ bị truất quyền thi đấu giữa giải đấu PUBG Asia Stars, một giải đấu chính thức do KRAFTON vận hành. Himass, tuyển thủ PUBG người Việt Nam, bị yêu cầu rời khỏi giải đấu. Cộng đồng người hâm mộ lập tức dậy sóng. Lời xin lỗi sau đó của KRAFTON bị đánh giá là không thỏa đáng. Có tin đồn, và chỉ là tin đồn – cần phải nhấn mạnh điều này – rằng Himass có thể bị cấm thi đấu tới một năm. PUBG Vietnam gần như giữ im lặng trong suốt sự việc, ngoại trừ việc xử lý nội bộ hai cái tên Himass và TanVuu. Toàn bộ vụ việc, nếu đặt lên bàn cân với các sự kiện thể thao chính thống khác, là một sự kiện gây tranh cãi mang tính quản trị, không phải một trận đấu hay một vòng loại. Điều khiến tôi chú ý không phải tình huống gây tranh cãi – tôi đã chứng kiến quá nhiều tranh cãi trong hơn mười năm theo đuổi nghề viết về thể thao để biết rằng phần lớn chúng phai nhạt sau một tuần. Thứ khiến tôi đứng lại là cách câu chuyện này đang được kể. Không ai nói về nội dung vụ việc. Không ai nói về quy định cụ thể mà Himass bị cáo buộc vi phạm – bởi vì, theo như mọi thông tin công khai, quy định đó chưa bao giờ được nêu rõ. Thay vào đó, toàn bộ cuộc trò chuyện – tại thời điểm tôi theo dõi sát sao – xoay quanh một câu hỏi duy nhất: ai sẽ là người hưởng lợi? Delta Force, tựa game bắn súng đang có sức hút tại khu vực Đông Nam Á, được nhắc đến nhiều nhất. PUBG Mobile cũng được nhắc đến. Rồi đến lượt League of Legends, TFT và VALORANT được cộng đồng nêu tên như những "sân chơi thay thế". Trên các diễn đàn, những bình luận kiểu "thôi chuyển sang game khác đi" xuất hiện dày đặc. DJ Chip, một KOL trong làng game bắn súng, được nhắc đến với việc tham dự một sự kiện của Delta Force. PewPew, một streamer nổi tiếng khác, được khán giả gợi ý nên thử sức với tựa game này. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các cuộc khủng hoảng cộng đồng của tôi, cả ở mảng thể thao truyền thống lẫn esports, tôi có thể nói rằng đây là thời điểm quan trọng nhất của cả câu chuyện – và cũng là thời điểm mà phần lớn các bài viết đang đi sai hướng. Vì vậy, hãy cùng tôi xem lại băng quay. Không phải băng quay của trận đấu, mà là băng quay của chính câu chuyện này – những thông tin được xác thực, những tín hiệu thực sự, và những gì bị bỏ qua giữa một biển cảm xúc. Trước hết, cần phân biệt hai cấp độ của vụ việc. Cấp độ thứ nhất là cấp độ cá nhân: Himass bị buộc rời khỏi PUBG Asia Stars, đối mặt với nguy cơ bị cấm thi đấu lên tới một năm, trong khi Soopi – một nhân vật được nhắc đến liên quan – dọa bỏ game và yêu cầu lời xin lỗi công khai. Cấp độ thứ hai là cấp độ hệ thống: cách KRAFTON, với tư cách là nhà phát hành và cơ quan quản trị tối cao của hệ sinh thái PUBG, xử lý vụ việc trước một khu vực – Việt Nam – vốn đang nắm giữ một cộng đồng lớn mạnh và nhiều tuyển thủ có thành tích nổi bật. Hai cấp độ này đang bị trộn lẫn vào nhau trong các cuộc thảo luận, khiến cho không ai có thể nhìn rõ bản chất vấn đề. Hãy bắt đầu từ chi tiết nhỏ nhất – và theo tôi, cũng là chi tiết nói lên nhiều điều nhất. Trong quá trình tác nghiệp, một trong những tuyển thủ có tên trong danh sách liên quan, Eddie, chịu ảnh hưởng trực tiếp từ việc phiên dịch viên thiếu kinh nghiệm. Một phiên dịch viên thiếu kinh nghiệm tại một giải đấu quốc tế chính thức. Trong bất kỳ môn thể thao truyền thống nào – bóng đá, điền kinh, bơi lội – đây sẽ là một sai sót nghiêm trọng về quy trình, có thể dẫn đến việc khiếu nại chính thức và xem xét lại. Trong esports, nơi mà các quyết định được đưa ra trong tích tắc và các tuyển thủ phải giao tiếp với ban tổ chức thông qua nhiều tầng ngôn ngữ, một phiên dịch viên thiếu kinh nghiệm không chỉ là một lỗi hậu cần: nó là một điểm mù trong hệ thống quản trị. Khi tôi còn là phóng viên hiện trường tại các giải điền kinh quốc tế, quy tắc đầu tiên mà các trưởng đoàn dạy tôi là: phiên dịch là một phần của thi đấu, không phải là một phần của hậu trường. Một sai sót phiên dịch có thể khiến một vận động viên nhận án phạt không đáng có, và hệ thống phải có cơ chế để sửa sai. Điều khiến vụ việc này trở nên tinh vi hơn là việc không một thông tin chính thức nào nêu rõ điều khoản hoặc quy định cụ thể mà Himass bị cáo buộc vi phạm. Trong cả 26 điểm thông tin mà tôi tổng hợp được từ bài viết gốc và các nguồn liên quan, không có một trích dẫn chính thức nào từ KRAFTON về nội dung vi phạm. Điều này tự nó đã là một vấn đề. Trong các môn thể thao truyền thống, một án phạt không nêu rõ căn cứ quy định sẽ không thể đứng vững trước tòa án thể thao – và quan trọng hơn, nó sẽ không thể đứng vững trước dư luận. Khi một nhà phát hành đưa ra một quyết định có sức nặng như buộc một tuyển thủ rời khỏi giải đấu chính thức và đe dọa án cấm một năm, mà không công bố điều khoản cụ thể, thì chính sự thiếu minh bạch đó trở thành một nguồn gây bất ổn rất lớn. Cộng đồng Việt Nam đã phản ứng theo cách mà tôi đã thấy ở nhiều khu vực khác trên thế giới khi họ cảm thấy bị đối xử bất công – và cần phải nói rằng, sự phản ứng này không hề giống một chiến dịch có tổ chức. Nó giống một đám cháy rừng tự nhiên hơn. Streamer xóa game ngay trên sóng. Soopi dọa bỏ game và yêu cầu lời xin lỗi. Các diễn đàn tràn ngập các bài viết về tựa game "thay thế". Nhưng khi tôi nhìn vào dữ liệu và các chuyển động thực tế, tôi thấy một bức tranh khác với những gì tiêu đề đang gợi ý. DJ Chip tham dự một sự kiện của Delta Force – điều này là có thật. PewPew được khán giả gợi ý thử Delta Force – điều này cũng có thật. Nhưng việc một KOL tham dự một sự kiện của một tựa game khác không đồng nghĩa với việc người đó rời bỏ PUBG. Trong môi trường esports hiện đại, các streamer và KOL thường đa nhiệm, tham dự sự kiện của nhiều tựa game khác nhau để mở rộng tệp khán giả. Đây là một hành vi nghề nghiệp bình thường, không phải một tín hiệu đào tẩu. Tuy nhiên, trong bối cảnh drama đang nóng, mọi hành động nhỏ nhất đều được cộng đồng soi vào và khuếch đại thành một câu chuyện lớn hơn nó rất nhiều. Tác giả bài viết gốc – và tôi đánh giá cao sự thận trọng này – đã tự mình hạ nhiệt chính tiêu đề của mình. Người viết chỉ ra rằng phần lớn các lời kêu gọi "đổi game" trên mạng xã hội chỉ dừng lại ở mức gợi ý hoặc trò đùa, không phải là một làn sóng di cư thực sự. Đây là một điểm cực kỳ quan trọng mà nhiều người đọc bỏ qua khi chỉ nhìn vào tiêu đề. Trong suốt sự nghiệp của mình, tôi đã chứng kiến nhiều cú sốc cộng đồng với những lời đe dọa rời bỏ – từ bóng đá, điền kinh, cho đến esports – và trong phần lớn các trường hợp, sự phẫn nộ lắng xuống sau vài tuần và hầu hết mọi người ở lại. Sự thật là mỗi người chơi có một lý do khác nhau để gắn bó với một tựa game: lý do kỹ năng, lý do cộng đồng, lý do tài chính. Một vụ việc gây tranh cãi, dù nghiêm trọng đến đâu, cũng hiếm khi đủ sức khiến đa số người chơi – những người đã tích lũy hàng nghìn giờ chơi và xây dựng các mối quan hệ xã hội trong game – rời bỏ chỉ sau một đêm. Vậy nếu không phải Delta Force, không phải PUBG Mobile, vậy thì ai mới là kẻ hưởng lợi lớn nhất trong câu chuyện này? Câu trả lời mà tôi đưa ra sau khi đối chiếu băng quay, số liệu và lời khai của các nhân vật như một thám tử – không phải như một CĐV – có thể sẽ khiến nhiều người ngạc nhiên. Kẻ hưởng lợi lớn nhất là chính câu chuyện này. Trong thể thao truyền thống, tôi đã chứng kiến hiện tượng này nhiều lần: một vụ tranh cãi càng gay gắt, càng có nhiều nền tảng truyền thông và nhà sáng tạo nội dung xoay quanh nó. Mỗi bài viết phân tích, mỗi video bình luận, mỗi dòng tweet của một nhân vật có ảnh hưởng đều tạo ra một tầng nội dung mới – và mỗi tầng nội dung mới lại kéo thêm một nhóm người xem mới, những người có thể chưa bao giờ quan tâm đến PUBG Vietnam trước đây. Điều này giải thích vì sao thời điểm tôi theo dõi, sự chú ý của cộng đồng dường như "gần như tập trung toàn bộ" vào câu chuyện này, dù rằng về mặt dữ liệu thi đấu, không có một thông số nào – tỉ lệ thắng, điểm số, thứ hạng – bị ảnh hưởng bởi vụ việc. Đây chính là hiện tượng tách rời giữa sức nóng xã hội và giá trị cạnh tranh thực chất. Trong môn điền kinh, tôi đã thấy những vụ việc tương tự: một vận động viên bị truất quyền thi đấu vì một lỗi kỹ thuật nhỏ có thể làm lu mờ toàn bộ thành tích của các vận động viên khác trong nhiều ngày, cho đến khi một kỷ lục mới được xác lập. Sự chú ý của con người – và thuật toán của các nền tảng truyền thông – luôn bị hút về phía xung đột, không phải về phía sự xuất sắc. Điều này có nghĩa là về mặt ngắn hạn, các tựa game khác có thể nhận được một lượng chú ý tăng thêm nhờ câu chuyện này – định dạng chú ý này tôi sẽ gọi là "sự chú ý đi ngang" hay "dòng chảy gián tiếp", khi khán giả của một cộng đồng tạm thời đổ dồn ánh mắt về phía một thứ gì đó mới mẻ để trút bỏ sự phẫn nộ. Nhưng dòng chú ý này là dòng chú ý tiêu cực, nông cạn và không bền vững. Khán giả xem video, vào diễn đàn, bình luận rồi rời đi. Họ sẽ không tự động trở thành người chơi mới của Delta Force hoặc VALORANT chỉ vì họ xem một bài viết về chúng. Sự chuyển đổi từ "chú ý" sang "gắn bó" đòi hỏi một quá trình dài và nhiều yếu tố khác, từ trải nghiệm chơi thử, cộng đồng mới, cho đến thói quen xã hội. Điều thú vị là ngay cả góc nhìn "rời bỏ" cũng cần được phân tích kỹ hơn. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các cuộc chuyển giao người chơi giữa các tựa game, tôi nhận thấy một quy luật: game thủ bắn súng kỳ cựu thường có sự trung thành với thể loại, không phải với tựa game cụ thể. Điều này có nghĩa là nếu một game thủ FPS rời bỏ PUBG, game thủ đó có xu hướng chuyển sang một tựa game FPS khác – Delta Force là một lựa chọn hợp lý – thay vì chuyển sang một thể loại khác như MOBA hay game chiến thuật. LoL, TFT và VALORANT được nhắc đến nhiều trong cuộc thảo luận, nhưng sự chuyển đổi giữa thể loại bắn súng và thể loại chiến thuật là rất hiếm và thường không thành công. Điều này củng cố nhận định rằng Delta Force có khả năng là nơi đến tiềm năng nhất nếu một làn sóng di cư thực sự xảy ra – nhưng cơ chế chuyển dịch này vẫn là một cơ chế dài hạn và không chắc chắn. Bối cảnh khu vực Đông Nam Á khiến câu chuyện này trở nên phức tạp hơn. Việt Nam, được nhắc đến như một khu vực "có cộng đồng và nhiều tuyển thủ có thành tích nổi bật", đang chịu áp lực lớn về mặt tâm lý từ vụ việc này. Trong khi đó, Hàn Quốc – quê hương của PUBG – giữ vị thế của một khu vực gốc, nơi sản sinh ra trò chơi. Sự mất cân bằng về mặt câu chuyện giữa một khu vực "gốc" và một khu vực "mới nổi" chính là chất xúc tác khiến cho sự bất công được cảm nhận một cách sâu sắc hơn. Tôi đã nhìn thấy động lực này ở các môn thể thao khác, nơi các quốc gia có truyền thống thể thao lâu đời thường được hưởng những lợi thế vô hình trong các quyết định quản trị – và điều đó luôn tạo ra sự oán giận. Nhưng tôi cũng đã chứng kiến những điều kỳ diệu xảy ra khi các khu vực nhỏ hơn biến sự oán giận đó thành động lực để cạnh tranh. Một điểm tôi muốn nhấn mạnh thêm, bởi vì nó quan trọng đối với cách chúng ta hiểu về tương lai của hệ sinh thái: hệ thống quản trị esports thiếu một cơ chế trọng tài độc lập. Trong bóng đá, có các hội đồng kỷ luật, có tòa án thể thao, có các quy trình kháng nghị được quy định chặt chẽ. Trong esports, nhà phát hành vừa là người viết luật, vừa là người thực thi luật, vừa là người xét xử. Khi một nhà phát hành đưa ra một quyết định gây tranh cãi, cộng đồng không có một kênh trung lập nào để kháng nghị. Và khi không có kênh kháng nghị, sự phẫn nộ sẽ được chuyển hóa thành các hành động biểu tình – như việc streamer xóa game – hoặc thành một cuộc rút lui tâm lý khỏi hệ sinh thái, một sự thờ ơ thầm lặng có thể ăn mòn sức sống của cả một khu vực. Tôi nhớ lại Câu chuyện về cô gái ngã xuống ở Tokyo – vận động viên trẻ người Ethiopia trượt ngã nhưng vẫn đứng dậy chạy về đích. Cô ấy không thắng cuộc đua, nhưng khoảnh khắc cô ấy đứng dậy đã được chia sẻ hàng trăm nghìn lần. Điều khiến câu chuyện đó lay động chính là việc một hệ thống không hoàn hảo – một đường chạy ướt, một cú trượt chân – không thể ngăn cản một con người thể hiện phẩm giá của mình. Ngược lại, điều khiến vụ việc PUBG lần này trở nên đáng lo ngại không phải là việc Himass bị loại, không phải việc một phiên dịch viên thiếu kinh nghiệm, mà là việc hệ thống dường như không có một cơ chế nào để sửa sai một cách minh bạch và kịp thời. Lời xin lỗi của KRAFTON bị đánh giá là không thỏa đáng – nhưng quan trọng hơn, không ai thấy một lộ trình rõ ràng để vụ việc được xem xét lại. Đối với cộng đồng Việt Nam, câu chuyện này đang được đóng khung như một cuộc đối đầu giữa một bên là nhà phát hành toàn cầu và một bên là một khu vực đam mê. Sự đóng khung này nguy hiểm ở chỗ nó biến một vụ việc quản trị cụ thể thành một câu chuyện về bản sắc – "chúng ta bị đối xử bất công bởi họ". Khi một câu chuyện về bản sắc được hình thành, nó có xu hướng tồn tại rất lâu, vượt qua cả sự thật của vụ việc ban đầu. Trên các diễn đàn và mạng xã hội, tôi có thể thấy những dấu hiệu đầu tiên của sự phân cực: những người lên án KRAFTON hoặc bị gắn mác "không yêu nước", những người ủng hộ việc ở lại PUBG hoặc bị coi là "thiếu máu". Đây là một sự leo thang nguy hiểm, bởi vì nó khiến một cuộc thảo luận có thể trở nên hợp lý trở nên không thể. Nhưng tôi cũng muốn đưa ra một góc nhìn khác, một góc nhìn phản trực giác. Có lẽ chúng ta đang đặt câu hỏi sai. Câu hỏi đúng không phải là "ai sẽ hưởng lợi?". Câu hỏi đúng là "làm thế nào để một hệ thống – bất kỳ hệ thống nào – có thể duy trì niềm tin?". Bởi vì suy cho cùng, các tựa game không phải là những thực thể giữ chân người chơi. Cộng đồng giữ chân người chơi. Niềm tin vào tính công bằng giữ chân người chơi. Niềm tin rằng nếu tôi đầu tư thời gian, công sức, thậm chí là cả tuổi trẻ của mình vào một sân chơi, thì sân chơi đó sẽ đối xử với tôi một cách công bằng và minh bạch. Một vụ việc như thế này không làm sụp đổ niềm tin đó trong một ngày, nhưng nó tạo ra một vết nứt. Và nếu những vết nứt như thế này cứ tiếp tục xuất hiện mà không được hàn gắn một cách đúng đắn, thì đến một lúc nào đó, ngay cả những người chơi trung thành nhất cũng sẽ chọn ra đi – không phải vì họ tìm thấy một tựa game mới tuyệt vời hơn, mà vì họ mệt mỏi với việc phải sống trong một hệ thống mà họ không còn tin tưởng. Trong suốt thời gian tác nghiệp tại các giải đấu lớn, tôi đã học được một cách nhìn: hãy quan sát những nơi mà camera không chiếu tới. Hãy quan sát cách các nhân viên kỹ thuật đối xử với những tuyển thủ bị loại. Hãy quan sát ánh mắt của phiên dịch viên khi một tuyển thủ nói điều gì đó không vào biên bản. Hãy quan sát sự im lặng của những người ngồi ở hàng ghế sau – nơi các nhà lãnh đạo đang cố gắng tìm cách dập lửa mà không ai nhìn thấy. Những gì tôi thấy ở đây là một ban tổ chức đang cố gắng kiểm soát thiệt hại thay vì giải quyết gốc rễ vấn đề. Lời xin lỗi vội vã, thiếu thông tin cụ thể, không có cam kết rõ ràng về việc xem xét lại. Đây là một mô hình ứng phó mà tôi đã thấy nhiều lần, và nó hiếm khi dẫn đến một kết cục tốt đẹp. Vậy điều gì sẽ xảy ra tiếp theo? Tôi không có quả cầu pha lê – tôi chỉ có những băng quay và thói quen xem đi xem lại chúng. Nhưng dựa trên những gì tôi thấy, có ba kịch bản có thể xảy ra. Kịch bản thứ nhất, tồi tệ nhất: vụ việc không được giải quyết thỏa đáng, Himass nhận án cấm một năm, cộng đồng Việt Nam ngày càng phẫn nộ, làn sóng rời bỏ bắt đầu từ các streamer và lan xuống người chơi bình thường. Kịch bản này sẽ gây thiệt hại lâu dài cho sự hiện diện của PUBG tại Việt Nam – một trong những thị trường game lớn nhất Đông Nam Á. Kịch bản thứ hai, trung bình: một số biện pháp được đưa ra để xoa dịu, cộng đồng dần nguôi ngoai, nhưng sự mất lòng tin vẫn âm ỉ và sẽ bùng lên ở sự kiện lớn tiếp theo có sự tham gia của trọng tài – hoặc phiên dịch viên – gây tranh cãi. Kịch bản thứ ba, lạc quan nhất: KRAFTON hoặc PUBG Vietnam có một hành động công khai, minh bạch, giải quyết triệt để vụ việc, biến đây thành một câu chuyện về sự lắng nghe và sửa sai. Kịch bản này đòi hỏi nhiều dũng cảm nhất – và hiện tại, tôi chưa thấy dấu hiệu nào cho thấy nó sẽ xảy ra. Tôi muốn kết thúc bằng một điều mà tôi thường nói trong các bài phân tích của mình, và tôi nghĩ nó áp dụng cho cả câu chuyện này lẫn những câu chuyện tương tự trong tương lai: sân điền kinh và sân cỏ không xa nhau, chỉ là ít người chịu chạy hết một vòng để thấy. Trong thể thao, dù là điền kinh, bóng đá hay esports, điều quan trọng không phải là việc bạn thắng hay thua trong một ngày – mà là việc bạn – với tư cách là một hệ thống – có thể khiến những người tham gia tin rằng sự cố gắng của họ được nhìn thấy, và sự bất công của họ được lắng nghe. Kẻ hưởng lợi lớn nhất trong drama này sẽ không phải là một tựa game kình địch, mà là bất cứ ai hoặc tổ chức nào chứng minh được rằng họ có thể lắng nghe và sửa sai. Bởi vì trong thời đại mà sự chú ý là thứ khan hiếm nhất, sự tử tế – một sự tử tế có hệ thống, minh bạch, và kịp thời – là thứ duy nhất có thể giữ chân con người. Tôi đã sai tên Mbappe ba lần, nhưng bóng đá chưa bao giờ sai về sự tử tế. Và có lẽ, esports cũng cần học điều đó.