Bóng chuyền nữ Việt Nam: một năm sa sút và những dấu hiệu nằm ngoài sân đấu

Tôi ngồi ở hàng ghế thứ bảy của một nhà thi đấu đã vơi người, mắt dán vào bảng điểm điện tử và cố tìm một chi tiết nào đó dễ chịu. Hiệp ba, bóng được đưa lên vị trí số 4, ngoài biên trái. Người chắn bóng của đối phương đã đứng chờ ở đó trước khi bóng rời tay chuyền hai. Tiếng bóng nện xuống sàn gỗ vang lên hai lần, và tôi hiểu rằng mình vừa xem lại một pha bóng đã xem từ đầu trận.

Điều khiến tôi nhớ mãi không phải cú chắn bóng đó. Mà là việc người ghi điểm nhiều nhất của đội tuyển nữ Việt Nam ở kỳ Asiad 20 tại Aichi và Nagoya lại là một phó công đánh ở vị trí số 3. Một phó công dẫn đầu danh sách ghi điểm không tự nó là chuyện xấu. Nó chỉ trở thành tín hiệu đáng lo khi xảy ra không phải vì phó công vượt trội, mà vì hai mũi biên đã bị khóa.

Khi giữa lưới trở thành van xả

Trong hệ thống tấn công nhanh kiểu châu Á, phó công ở giữa lưới giữ một vai trò rất cụ thể: là mối đe dọa buộc đối phương phải phân tán người chắn, từ đó mở đường cho hai cánh. Giữa lưới không phải nơi gánh điểm. Giữa lưới là nơi tạo không gian.

Mùa giải vừa qua, vai trò đó bị đảo ngược. Bích Thủy, phó công quen mặt của đội, trở thành một trong những người ghi điểm cao nhất, không phải vì tuyến trên được tổ chức để nuôi phó công, mà vì đường bóng ra biên không còn đi được nữa. Hai vị trí số 2 và số 4 liên tục đâm vào tường chắn. Khi vũ khí chính bị vô hiệu hóa, đội bóng chuyển sang dùng vũ khí phụ như thể đó là vũ khí chính. Đó là phản ứng sinh tồn, không phải chiến thuật. Và đây là điểm khó chịu nhất khi xem lại băng ghi hình: không ai chơi dở, nhưng cả hệ thống cùng chạy sai hướng.

Một năm mà mọi đấu trường đều kết thúc thấp hơn chính mình

Cần nhìn vào dữ liệu kết quả trước khi bàn tới nguyên nhân.

Ở AVC Cup, đội tuyển nữ Việt Nam giành hạng ba và không vào được chung kết. Điều này quan trọng hơn một thất bại thông thường, vì AVC Cup là đấu trường mà đội đã xây dựng được vị thế vô địch trong ba năm liền. Mất một đấu trường mình từng thống trị không giống như thua một đối thủ mạnh hơn. Nó là sự thụt lùi so với chuẩn mực của chính mình.

Ở SEA V.Cup, đội vượt qua giai đoạn một với vị trí thứ hai, rồi thua 0-3 toàn bộ giai đoạn hai. Cấu trúc thi đấu dạng này thường tha cho những đội thiếu ổn định ở giai đoạn đầu, để rồi trừng phạt họ ở giai đoạn sau, khi mật độ trận và chất lượng đối thủ cùng tăng. Một đội có chiều sâu sẽ đi qua giai đoạn hai mà không gãy. Một đội mỏng sẽ lộ nguyên hình ở đúng đó.

Ở giải vô địch châu Á, đội chỉ thắng được một trận. Tại Asiad 20, đội kết thúc ở vị trí thứ bảy, trong khi kỳ vọng nội bộ và kỳ vọng công chúng đặt ở nhóm bốn đội dẫn đầu. Bốn đấu trường, bốn kết quả, một hướng duy nhất: đi xuống.

Danh sách các trận thua đáng chú ý hơn cả bảng thành tích. Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, thua là chuyện đã được dự báo. Nhưng Indonesia hai lần, Philippines, Kazakhstan, đó là những trận thua mới. Trong bóng chuyền nữ châu Á, khoảng cách giữa nhóm hai và nhóm ba vốn được coi là đủ rộng để không gây bất ngờ. Mùa giải này, khoảng cách đó biến mất.

Cùng lúc, đội bước vào năm với một danh sách thiếu hụt: mất phó công chính Nguyễn Thị Trinh vì lý do gia đình, mất đối chuyền Hoàng Thị Kiều Trinh vì chấn thương, mất chủ công Vi Thị Như Quỳnh vì lý do cá nhân, và mất Nguyễn Thị Uyên vì chấn thương nặng. Bốn ca vắng mặt, ba trong số đó không liên quan gì đến phong độ. Với một đội tuyển quốc gia ở nhóm hai châu Á, đó là cú sốc mà không hệ thống nào hấp thụ nổi nếu tuyến hai không đủ dày.

Dữ liệu không biết nói dối, nhưng người chọn dữ liệu thì rất biết cách nói dối

Trong toàn bộ câu chuyện này, chỉ có một dữ liệu định lượng về cá nhân: 36 điểm của Trần Thị Thanh Thúy tại Asiad, kèm ghi chú rằng hiệu suất khá thấp. Không có mẫu số. Không có số trận. Không có số lần tấn công. Không có số liệu chắn bóng của toàn đội, không có tỷ lệ đỡ bước một hoàn hảo, không có tỷ lệ phát bóng ăn điểm trừ lỗi.

Tôi không nói con số 36 điểm là sai. Tôi nói rằng nó đã đi qua một bàn tay chọn lựa. Người ta nhớ nó vì nó dễ nhớ, chứ không phải vì nó kể được câu chuyện đầy đủ. Một mình dữ liệu ấy không phân biệt được giữa một tay đập bị phong tỏa vì hàng chắn đối phương quá tốt và một tay đập bị phong tỏa vì chuyền hai đã bị đọc bài từ trước. Cùng một kết quả, hai nguyên nhân hoàn toàn khác nhau, và hai cách sửa cũng khác nhau.

Điều đáng chú ý là trong suốt bài phân tích gốc, không có một dữ liệu cá nhân tích cực nào được nêu ra. Không một cầu thủ nào được nhắc tới như người chơi tốt. Sự vắng mặt của bằng chứng tích cực ấy tự nó là một tín hiệu: vấn đề không nằm ở một vị trí, mà trải khắp đội hình.

Góc nhìn phản trực giác: vấn đề không nằm ở băng ghế huấn luyện

Sau một năm như thế này, phản xạ quen thuộc của dư luận là đòi thay huấn luyện viên. Huấn luyện viên Nguyễn Tuấn Kiệt bị chất vấn về khả năng điều chỉnh ở những thời điểm quan trọng, và điều đó không vô lý. Một đội để thua Indonesia hai lần trong cùng một năm thường không thua vì thiếu tài năng cơ bản, mà thua vì không xoay được cục diện trong trận. Nhưng nếu nhìn từ một góc khác, việc quy toàn bộ vấn đề cho băng ghế huấn luyện là cách đọc dễ dãi nhất, và cũng là cách đọc ít tốn công nhất.

Vấn đề cấu trúc nằm ở hai chỗ khác: khối lượng thi đấu dồn lên một người, và độ sâu đội hình không đủ để chịu bốn ca vắng mặt cùng lúc.

Hãy nhìn vào lịch của đội trưởng. Thanh Thúy thi đấu cho Gunma Green Wings ở Nhật Bản, trở về khoác áo VTV Bình Điền Long An, rồi bước vào bốn giải đấu của đội tuyển quốc gia từ tháng Giêng. Đó là lịch thi đấu mà ngay cả một nền bóng chuyền có chiều sâu tốt cũng phải tính toán. Với một đội hình mỏng, nó trở thành lịch trình đốt người. Điểm đáng nói là ban huấn luyện hoàn toàn ý thức được điều này, và vẫn không có cách nào khác, vì không còn ai thay.

Khi chấn thương và vắng mặt đồng loạt ập tới, đội buộc phải dùng Đoàn Thị Xuân, Thanh Thúy và Nguyễn Thị Uyên để lấp vị trí đối chuyền, vị trí không phải sở trường của bất kỳ ai trong số họ. Đối chuyền là vai trò đòi hỏi góc chạy đà khác, góc tiếp bóng khác và cách phối hợp với hàng chắn bên phải khác. Đặt một chủ công vào đó không phải là giải pháp. Đó là dấu hiệu cho thấy không còn phương án tự nhiên nào. Và khi một huấn luyện viên phải liên tục đặt người sai vị trí, nguyên nhân thường nằm ở nguồn lực, không nằm ở năng lực cầm quân.

Ở đây cần một sự khiêm tốn. Những đội như Indonesia và Philippines tiến bộ là thật. Sự sa sút của Việt Nam một phần là tuyệt đối, một phần là tương đối, nghĩa là đội đi lùi trong khi mặt bằng phía sau đang tiến lên. Hai điều đó cộng lại thành một vấn đề khó hơn nhiều so với một năm kém may. Nếu chỉ là một năm kém may, mùa sau sẽ khác. Nếu là tương quan lực lượng đang dịch chuyển, mùa sau sẽ không tự khác.

Nhịp điệu chuyền hai: chỗ dễ sửa nhất

Trong bốn nhóm vấn đề tôi nêu, gồm khối lượng thi đấu, chấn thương, độ sâu đội hình và khả năng bị đọc bài, thì nhóm cuối là nhóm duy nhất có thể sửa mà không cần chờ nhân sự mới.

Hai cánh bị chặn liên tục thường không phải vì chủ công yếu. Nó thường là triệu chứng của nhịp điệu chuyền hai chậm và dễ đoán, hoặc của chất lượng bước một không đủ để chạy các biến thể tấn công. Khi không có biến thể, hàng chắn đối phương không phải chọn lựa; họ chỉ việc đứng đúng chỗ. Sự bất ổn của vị trí chuyền hai trong năm nay khiến giả thuyết này càng đáng tin hơn, dù tôi vẫn phải nói rõ rằng dữ liệu kỹ thuật chi tiết chưa được công bố, nên đây là suy luận từ mẫu quan sát, không phải kết luận từ bảng số.

Những người đánh lâu năm như Kim Thoa, Bích Thủy, Khánh Đang vẫn ở đó, nhưng phong độ không đồng bộ. Gần như không ai đạt đỉnh vào cùng một thời điểm. Điều này nói lên nhiều về quản lý thể lực và sắp xếp lịch thi đấu hơn là về kỹ thuật cá nhân. Một đội có ba người đánh tốt ở ba thời điểm khác nhau trong năm vẫn có thể thua một đội có ba người đánh trung bình nhưng cùng đạt phong độ trong hai tuần quyết định.

Tiếng ồn, sân trống, và cái bẫy của kỳ vọng

Nghe một sân vận động trống rỗng, tôi nhận ra tiếng ồn chưa bao giờ là khán giả. Đội tuyển nữ Việt Nam đã đi từ một giai đoạn được xem là thế hệ vàng, với chức vô địch AVC Cup, chức vô địch SEA V.Cup và một suất dự giải vô địch thế giới, tới một năm mà mọi đấu trường đều kết thúc thấp hơn chuẩn ấy. Kỳ vọng công chúng được dựng trên thành tích của thế hệ vàng, và nó không tự điều chỉnh xuống theo danh sách chấn thương.

Điểm này thường bị đọc sai. Kỳ vọng không phải là tiếng ồn. Kỳ vọng là một dạng hợp đồng xã hội, và hợp đồng ấy cần được đàm phán lại khi hoàn cảnh thay đổi. Vấn đề của năm nay không phải là đội bị chỉ trích quá nhiều, mà là đội chưa kịp tự chẩn đoán đúng vấn đề của mình trước khi bị chỉ trích. Ai trong ngành cũng biết rằng một đội không tự nhìn ra bệnh của mình sẽ phải nghe người ngoài chẩn đoán, và người ngoài thì luôn chẩn đoán nhanh hơn mức cần thiết.

Áp lực dồn lên đội trưởng là hệ quả trực tiếp của cấu trúc thiếu cân bằng. Thanh Thúy vừa là người gánh điểm, vừa là tâm điểm của mọi con số, vừa là đội trưởng phải trả lời trước công chúng. Khi một đội chỉ có một đầu ra, người ở đầu ra đó chịu hai lần áp lực: một lần khi ghi điểm, một lần khi không ghi được. Đây là kiểu rủi ro mà không buổi tập nào giải quyết được, chỉ có thể giải quyết bằng việc tạo ra đầu ra thứ hai.

Chỗ để bắt đầu lại

Nếu nhìn toàn cảnh, phần lớn nguyên nhân của năm nay thuộc nhóm có thể đảo ngược. Vắng mặt vì gia đình, vì lý do cá nhân, vì chấn thương, đây là những biến số có thể trở về. Khối lượng thi đấu, đây là biến số có thể đàm phán. Nhịp điệu tấn công, đây là biến số có thể huấn luyện. Ba nhóm này cộng lại chiếm phần lớn nguyên nhân của mùa giải đã qua.

Biến số khó nhất là thế hệ kế cận. Một đội hình mà một phó công phải gánh điểm, mà một chủ công phải đánh đối chuyền, mà đội trưởng phải chơi bốn giải quốc gia sau một mùa giải câu lạc bộ ở nước ngoài, đó không phải là đội hình của một chu kỳ. Đó là đội hình của một hoàn cảnh. Hoàn cảnh nào cũng kết thúc, nhưng khi nó kết thúc, người ở lại sẽ là những người đã được chuẩn bị từ ba bốn năm trước đó, không phải những người được gọi lên trong lúc cháy nhà.

Điều đáng lo nhất trong bức tranh này không phải hạng bảy ở Asiad 20. Mà là việc Việt Nam để mất vị trí số hai Đông Nam Á trong ý thức của chính mình. Trong khu vực, vị thế không được giữ bằng lịch sử, mà được giữ bằng kết quả đối đầu trực tiếp, và những kết quả ấy đã thay đổi trong năm nay.

Người hâm mộ không cần sân đấu, họ chỉ cần một thứ để tin. Đó là lý do tôi viết. Và đội tuyển nữ Việt Nam, dù qua một năm tệ nhất trong chu kỳ này, vẫn chưa đánh mất thứ để tin ấy. Họ chỉ đánh mất thời gian, và thời gian là thứ duy nhất không mua lại được bằng một trận thắng.

Tôi viết bài này từ Nagoya, nơi tôi đã theo dõi Gunma Green Wings nhiều tháng và học được một điều giản dị: những đội bóng bền vững không phải là những đội có ngôi sao hay nhất, mà là những đội biết ngôi sao của mình cần nghỉ khi nào. Từ khu vực giữa Việt Nam và Nhật Bản, tôi thấy hai nền bóng chuyền nữ đối xử với trụ cột của họ theo hai cách khác nhau, và cả hai cách đều tốn tiền. Chỉ có điều một cách tốn tiền trước, và một cách tốn tiền sau.

Moskva dạy tôi rằng lạc đường thường là cách duy nhất để tìm ra đúng ngõ. Năm nay đội tuyển nữ Việt Nam đã lạc đường. Điều còn lại là họ có nhận ra mình đang đứng ở đâu trước khi mùa giải tiếp theo bắt đầu hay không. Và nếu nhận ra, liệu ban huấn luyện có đủ thời gian để sửa một hệ thống, hay sẽ chỉ kịp sửa một danh sách?